Υγεία

Περίληψη

Η δημόσια υγεία στην Ελλάδα, αναμένεται να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η κλιματική αλλαγή έχει άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία. Οι άμεσες επιπτώσεις προκαλούνται κυρίως από την αναμενόμενη αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων (όπως καύσωνες και πλημμύρες). Οι έμμεσες επιπτώσεις από την άλλη, σχετίζονται με μεταβολές που προκαλούνται στην ποιότητα του νερού, των τροφίμων και του αέρα. Στις έμμεσες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην υγεία, συγκαταλέγονται επίσης και οι ασθένειες που μεταδίδονται από διαβιβαστές (π.χ. κουνούπια). Οι κλιματικοί αυτοί κίνδυνοι επιβαρύνουν δυσανάλογα τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (ηλικιωμένους, παιδιά, μετανάστες, άτομα χαμηλού εισοδήματος, κ.λπ.). Η Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή στοχεύει στην ενσωμάτωση των μέτρων προσαρμογής στις πολιτικές και τα μέτρα του τομέα της Υγείας.

Εισαγωγή

Η κλιματική αλλαγή συγκαταλέγεται στους περιβαλλοντικούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία, λόγω των άμεσων και έμμεσων επιπτώσεών της στην ευημερία του πληθυσμού. Η ευαλωτότητα του πληθυσμού στην κλιματική αλλαγή εξαρτάται από (α) την κατάσταση της υγείας του (παράγοντες νοσηρότητας) και (β) τα δημογραφικά και κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά του πληθυσμού, καθώς και (γ) από την ανθεκτικότητα του εθνικού συστήματος υγείας.

Όσον αφορά την κατάσταση υγείας του πληθυσμού, η νοσηρότητα στην Ελλάδα σχετίζεται σε σημαντικό βαθμό με νοσήματα κυρίως του καρδιαγγειακού και αναπνευστικού συστήματος, η εμφάνιση των οποίων ενδέχεται να ενταθεί εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. Αξίζει να σημειωθεί πως περίπου το 23% των θανάτων στη χώρα αποδίδεται σε καρδιακά νοσήματα ενώ το 10% σε παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος (στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τις αιτίες θανάτου το έτος 2023). Τα τελευταία χρόνια, στους παράγοντες θνησιμότητας αναγνωρίζονται πλέον και περιβαλλοντικοί κίνδυνοι, όπως είναι η ατμοσφαιρική ρύπανση η οποία ευθύνεται για το 5% περίπου του συνόλου των θανάτων στην Ελλάδα (ΟΟΣΑ, 2023).

Σχετικά με τα δημογραφικά και κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά του, ο πληθυσμός της Ελλάδας χαρακτηρίζεται από  υψηλά ποσοστά γήρανσης, (23% του πληθυσμού είναι άτομα άνω των 65 ετών, απογραφή ΕΛΣΤΑΤ 2021), ενώ περίπου το 27% του πληθυσμού βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού (ΟΟΣΑ, 2025), ομάδες ιδιαίτερα ευάλωτες ως προς τις επιπτώσεις τις κλιματικής αλλαγής. Τέλος, το σύστημα υγείας στην Ελλάδα παραμένει υποχρηματοδοτούμενο, με την κατά κεφαλήν δαπάνη στην Ελλάδα να παραμένει σχεδόν στο μισό του ευρωπαϊκού μέσου όρου (ΟΟΣΑ & ΠΟΥ, 2023). Η υστέρηση αυτή καθιστά το δημόσιο σύστημα υγείας ακόμη πιο ευάλωτο στην κλιματική αλλαγή, η οποία αναμένεται να αυξήσει τις ανάγκες για περίθαλψη.

 

Επιπτώσεις της Κλιματικής Αλλαγής

Στη διεθνή βιβλιογραφία παρουσιάζεται εκτενής συζήτηση σχετικά με τις επιπτώσεις που επιφέρει η κλιματική αλλαγή στον τομέα της υγείας, είτε δημιουργώντας νέους κινδύνους, είτε εντείνοντας τα υφιστάμενα προβλήματα υγείας.  Έχει αποδειχτεί ότι η κλιματική αλλαγή σχετίζεται με δυσμενείς επιπτώσεις για τη σωματική, ψυχική και κοινωνική υγεία και ευεξία των ανθρώπων λόγω της αυξανόμενης συχνότητας εμφάνισης και έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων, των αυξανόμενων κρουσμάτων μολυσματικών και μεταδιδόμενων ασθενειών, της υποβάθμισης της ποιότητας του αέρα, των τροφίμων και του νερού (Romanello et al, 2023). Ωστόσο, παραμένει πρόκληση να εκτιμηθεί με ακρίβεια η κλίμακα και ο αντίκτυπος πολλών κινδύνων για την υγεία που επηρεάζονται από το κλίμα.

Σύμφωνα με την 1η Ευρωπαϊκή Αξιολόγηση των Κλιματικών Κινδύνων (European Climate Risk Assessment – EUCRA), οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής όπως είναι η αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων και η αύξηση της θερμοκρασίας, συνιστούν ήδη σημαντικές απειλές για την υγεία του πληθυσμού της Ευρώπης. Ειδικότερα, για την περιοχή της Νότιας Ευρώπης, η αύξηση της θερμοκρασίας αναδεικνύεται ως ο σημαντικότερος κλιματικός κίνδυνος.

Οι άμεσες επιπτώσεις των υψηλών θερμοκρασιών στην υγεία περιλαμβάνουν τη θερμική καταπόνηση, τους τραυματισμούς και τα ατυχήματα στην εργασία, το θερμικό στρες, την εμφάνιση διαταραχών του ύπνου και τους θανάτους που σχετίζονται με τους καύσωνες. Σύμφωνα με σχετική έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), σε σχέση με τα υπόλοιπα ακραία καιρικά φαινόμενα, οι καύσωνες ευθύνονται για τον μεγαλύτερο αριθμό θανάτων στην Ευρώπη. Ειδικότερα για την περιοχή της Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, η κλιματική αλλαγή συνδέεται περισσότερο με την αύξηση της συχνότητας, της έντασης και της διάρκειας των καυσώνων. Η θερμική καταπόνηση λόγω των παρατεταμένων καυσώνων σε συνδυασμό με την έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση, επιβαρύνει σημαντικά την υγεία, ιδίως των ευάλωτων ομάδων.

Πέρα από τις άμεσες, υπάρχουν και έμμεσες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην ανθρώπινη υγεία μέσω των περιβαλλοντικών αλλαγών και  των οικολογικών διαταραχών που αυτή προκαλεί. Για παράδειγμα, είναι πιθανό να αυξηθεί η συχνότητα εμφάνισης λοιμωδών νοσημάτων από ιούς που μεταφέρονται μέσω διαβιβαστών (π.χ. κουνούπια). Οι διαβιβαστές (έντομα, κ.α.) που μεταφέρουν τους παθογόνους ιούς, εξαιτίας ευνοούμενων κλιματολογικών συνθηκών, μπορούν να μετοικίσουν και να επιβιώσουν και σε άλλες περιοχές, αλλά και για  μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης ασθενειών που προέρχονται από τους ιούς αυτούς, όπως παραδείγματος χάρη ο Δάγκειος πυρετός ή ο ιός Δυτικού Νείλου. Παράλληλα, το γεωγραφικό εύρος ορισμένων νόσων που μεταδίδονται από διαβιβαστές (Vector Borne Diseases) διευρύνεται, ενώ ο ετήσιος αριθμός των ημερών υψηλού κινδύνου (Δείκτης Δραστηριότητας Κουνουπιών -MWI) αυξάνεται. Η ανησυχία δεν προκύπτει μόνο λόγω της αυξημένης δραστηριότητας των κουνουπιών, αλλά και λόγω των επιταχυνόμενων αναπαραγωγικών κύκλων των ιών και των παρασίτων που αυτά μεταφέρουν. Οι θερμότερες συνθήκες που επικρατούν μπορεί να επιταχύνουν τον πολλαπλασιασμό των παθογόνων στο εσωτερικό των κουνουπιών, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο μετάδοσης νοσημάτων για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα του έτους.

Παράλληλα, η αλλαγή των κλιματικών συνθηκών ενδέχεται να ευνοήσει την εγκατάσταση χωροκατακτητικών ξένων ειδών, όπως συμβαίνει ήδη στην περιοχή της Μεσογείου (π.χ. λαγοκέφαλος), η κατανάλωση των οποίων μπορεί να θέτει σε κίνδυνο την υγεία. Σημειώνεται ότι αυξημένος αναμένεται να είναι επίσης ο κίνδυνος εμφάνισης τροφιμογενών ασθενειών (π.χ. καμπυλοβακτηριδίωση, σαλμονέλλωση) και μολυσματικών ασθενειών από την ανάπτυξη παθογόνων μικροοργανισμών στο νερό (π.χ. νόσος των Λεγεωνάριων) ως συνέπεια των υψηλών θερμοκρασιών.

Οι  ισχυροί άνεμοι, οι πυρκαγιές και η μεταφορά αφρικανικής σκόνης, αυξάνουν τη συγκέντρωση των αιωρούμενων σωματιδίων στην ατμόσφαιρα επιδεινώνοντας υφιστάμενα αναπνευστικά και καρδιαγγειακά νοσήματα του πληθυσμού. Επιπρόσθετα, η κλιματική αλλαγή ενδέχεται να επηρεάσει και την έκθεση του πληθυσμού σε αλλεργιογόνους παράγοντες, καθώς οι μεταβολές στις κλιματολογικές συνθήκες μπορεί να μεταβάλουν τη γεωγραφική κατανομή των αλλεργιογόνων φυτών ή να αυξήσουν τη διάρκεια και την ένταση της ανθοφορίας σε ορισμένα είδη. Επίσης, η αύξηση της συχνότητας εμφάνισης έντονων βροχοπτώσεων και κατ’ επέκταση των πλημμυρικών φαινομένων αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης εστιών λεπτοσπείρωσης, όπως έγινε για παράδειγμα τον Σεπτέμβριο του 2023 στην Ελλάδα με τις πλημμύρες από τις καταιγίδες Daniel και Elias, όπου σημειώθηκε πρωτοφανής έξαρση των κρουσμάτων λεπτοσπείρωσης στην περιοχή της Θεσσαλίας.

Είναι σημαντικό να τονιστεί, πως οι κλιματικοί κίνδυνοι, γίνονται δυσανάλογα αισθητοί από τις πιο ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες, όπως είναι τα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα, οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι έγκυες ή οι μετανάστες, αλλά και από τους εργαζόμενους σε εξωτερικούς χώρους, ή τα άτομα με υφιστάμενα προβλήματα υγείας.

Η αύξηση των ασθενειών και των νοσολογικών καταστάσεων λόγω κλιματικής αλλαγής είναι αναμενόμενο να επιβαρύνει το ευρύτερο σύστημα δημόσιας υγείας, ασκώντας πιέσεις για αυξημένες ανάγκες περίθαλψης και νοσηλείας.

 

Προτεινόμενες λύσεις

Ο τομέας της Υγείας αποτελεί ένα από τους δεκαπέντε (15) τομείς προτεραιότητας που έχουν συμπεριληφθεί στην Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή (ΥΠΕΝ, 2016). Οι ενδεικτικές δράσεις και μέτρα που προτείνονται στη Στρατηγική για την προσαρμογή του τομέα στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στοχεύουν στη(ν):

  • ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή του τομέα της υγείας στον στρατηγικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό (π.χ. βελτίωση των σχεδίων “Πρόληψης και διαχείρισης κινδύνων” που έχουν εκπονηθεί από τη ΓΓΠΠ σε συνεργασία με τα συναρμόδια Υπουργεία), καθώς και ενσωμάτωση της θεώρησης και δράσεων στον αναπτυξιακό σχεδιασμό περιφερειακού ή τοπικού επιπέδου (π.χ. βελτίωση των σχεδίων δράσης που έχουν εκπονηθεί από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας σε συνεργασία με τα συναρμόδια Υπουργεία),
  • εκπόνηση μελετών για την εξειδίκευση των επιμέρους μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (π.χ. ταυτοποίηση των ζωνών με υψηλά επίπεδα γύρης),
  • εφαρμογή μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, όπως μέτρα που στοχεύουν στη μείωση της έντασης και έκτασης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής (π.χ. μείωση των επιπέδων γύρης μέσω της επιλογής χαμηλής γυρεοφορίας για τους πράσινους χώρους), μέτρα προστασίας από ακραία καιρικά φαινόμενα (π.χ. ανάπτυξη συστημάτων παρακολούθησης και έγκαιρης προειδοποίησης ακραίων καιρικών φαινομένων, αέριας ρύπανσης, διαβιβαστών νέων ασθενειών, επιπέδων γυρεοφορίας, δημιουργία καταφυγίων κατά τις περιόδους καύσωνα, όπως οι κλιματιζόμενοι χώροι και οι χώροι πρασίνου, προστασία ευπαθών ομάδων, μέσω της ταυτοποίησης τους και της ανάπτυξης δικτύων υποστήριξης τους),
  • ενίσχυση έρευνας για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μέσω της κατανόησης των επιπτώσεων της στην υγεία (π.χ. νοσηρότητα και θνησιμότητα λόγω καιρικών συνθηκών, προβλήματα του αναπνευστικού συστήματος, ζωονόσοι και ασθένειες που μεταδίδονται μέσω ξενιστών, ασθένειες που μεταδίδονται μέσω τροφής και νερού, παθήσεις του καρδιαγγειακού συστήματος, νευρολογικές διαταραχές και ασθένειες, καρκίνος),
  • θεσμοθέτηση νέων ή βελτίωση υφιστάμενων συστημάτων παρακολούθησης, όπως συστημάτων καταγραφής και ετοιμότητας για την εκτίμηση εν δυνάμει απειλών ή συστημάτων για την αξιολόγηση δράσεων και πολιτικών,
  • ενδυνάμωση των υπηρεσιών για το σχεδιασμό και την υλοποίηση πολιτικών και μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή με δράσεις σε χώρους του τομέα της υγείας, όπως επαρκή στελέχωση με προσωπικό και σχετική επιμόρφωση/ ενημέρωση του (π.χ. εξοικείωση με συμπτώματα, ενημέρωση ασθενών, προετοιμασία για να δεχτούν αυξημένα περιστατικά), καθώς και βελτίωση των εγκαταστάσεων υγείας και προετοιμασία τους για την περίθαλψη περιστατικών ως συνέπεια των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην υγεία,
  • ενίσχυση συντονισμού και συνεργασίας μεταξύ των φορέων υγείας για την οποία προκύπτει η ανάγκη συντονισμένης δράσης διατμηματικής συνεργασίας εντός του κάθε οργανισμού υγείας, καθώς και μεταξύ των φορέων υγείας αλλά και με άλλους φορείς, όπως για παράδειγμα η Τοπική Αυτοδιοίκηση,
  • ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών για μέτρα αυτοπροστασίας σε ακραία καιρικά φαινόμενα (π.χ. προσωπικές συνήθειες, αναζήτηση σκιερών χώρων, κατανάλωση υγρών που δεν περιέχουν αλκοόλ/ καφεΐνη), σε ρύπανση του αέρα (π.χ. αποφυγή εξωτερικών δραστηριοτήτων, κλειστά παράθυρα, άσκηση νωρίς το πρωί ή σε μέρες με χαμηλά επίπεδα ρύπανσης), σε ασθένειες που μεταδίδονται μέσω διαβιβαστών (π.χ. αποφυγή έκθεσης κατά το σούρουπο/ αυγή, απομάκρυνση στάσιμων υδάτων, κατάλληλη ενδυμασία όπως μακριά παντελόνια κατά την πεζοπορία σε περιοχές με ψύλλους/ τσιμπούρια) ή σε αυξημένα περιστατικά αλλεργιών λόγω της κλιματικής αλλαγής (π.χ. προσαρμογή των προσωπικών συνηθειών, όπως ελαχιστοποίηση των εξωτερικών δραστηριοτήτων, κλείσιμο των παραθύρων, πλύσιμο μετά από τις εξωτερικές δραστηριότητες, κατάλληλος καθαρισμός εσωτερικών χώρων).

 

Βασικός σκοπός των προτεινόμενων μέτρων και δράσεων είναι να χρησιμοποιηθούν ως γενικές κατευθύνσεις που θα υποστηρίξουν τις προσπάθειες προσαρμογής στον τομέα της υγείας.

 

Σχετικοί σύνδεσμοι

  • Πλατφόρμα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και Κλιματική Αλλαγή: WHO-Climate change
  • Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή: Climate Adapt – Τομέας Υγεία
  • Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για το Κλίμα και την Υγεία : EuroHealthNet

 

Χρηματοδοτικά εργαλεία

 

Πηγές Πληροφορίας

Περισσότερες πληροφορίες σχετικές με τον τομέα της Υγείας μπορείτε να βρείτε στις ακόλουθες πηγές:

 
Σχετικό Περιεχόμενο
Χρηματοδοτικά εργαλεία Πηγές πληροφορίας Δράσεις Καλές πρακτικές
Κοινοποίηση
Εκτύπωση σελίδας