Εισαγωγή

Οι ορυκτές πρώτες ύλες αποτελούν θεμελιώδη συνιστώσα της σύγχρονης οικονομίας, καθώς χρησιμοποιούνται σε ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, από τη βιομηχανική παραγωγή και τις υποδομές, έως την παραγωγή ενέργειας και τις προηγμένες τεχνολογίες. Η ενεργειακή και ψηφιακή μετάβαση έχει ενισχύσει περαιτέρω τη ζήτηση για κρίσιμα ορυκτά, όπως το λίθιο, το κοβάλτιο, το νικέλιο και άλλες πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας (IEA, 2024). Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία εξακολουθεί να εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από εισαγωγές κρίσιμων πρώτων υλών. Ως εκ τούτου, η ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής, της επεξεργασίας και της ανακύκλωσης αποτελεί βασικό στόχο της ευρωπαϊκής πολιτικής, όπως αποτυπώνεται και στον Critical Raw Materials Act (European Commission, 2024).

Η Ελλάδα, διαθέτοντας σημαντικούς ορυκτούς πόρους, κατέχει αξιόλογη θέση στην ευρωπαϊκή και διεθνή εξορυκτική παραγωγή. Η χώρα συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαντικότερων παραγωγών περλίτη, μπεντονίτη, ελαφρόπετρας, μαγνησίτη και μαρμάρου, ενώ παράγει επίσης βωξίτη, νικέλιο και άλλα βιομηχανικά ορυκτά (ΥΠΕΝ, 2024). Παράλληλα, η αυξανόμενη σημασία των κρίσιμων πρώτων υλών δημιουργεί νέες προοπτικές για την ελληνική εξορυκτική δραστηριότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γάλλιο, το οποίο χρησιμοποιείται σε προηγμένες τεχνολογικές εφαρμογές και παράγεται κυρίως ως παραπροϊόν της επεξεργασίας βωξίτη, συνδέοντας έτσι την ελληνική παραγωγή βωξίτη με αλυσίδες υψηλής τεχνολογικής αξίας (U.S. Geological Survey, 2024; European Commission, 2024; Joint Research Centre, 2023).

Ωστόσο, η ενίσχυση της παραγωγής και της στρατηγικής σημασίας του κλάδου πραγματοποιείται σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων κλιματικών πιέσεων. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις εξορυκτικές δραστηριότητες μέσω της αύξησης των έντονων βροχοπτώσεων και της εκδήλωσης πλημμυρικών φαινομένων, των ακραίων θερμοκρασιών και της ξηρασίας. Τα φαινόμενα αυτά ενδέχεται να επιφέρουν επιπτώσεις στις υποδομές και στον εξοπλισμό των εξορυκτικών εγκαταστάσεων, να δυσχεράνουν τη διαχείριση των υδατικών πόρων και να διαταράξουν την ομαλή διεξαγωγή της παραγωγικής διαδικασίας (Mavrommatis, Damigos, & Mirasgedis, 2019; U.S. Geological Survey, 2024). Παράλληλα, οι επιπτώσεις αυτές είναι δυνατό να διαταράξουν τις αλυσίδες εφοδιασμού κρίσιμων πρώτων υλών, καθιστώντας την κλιματική ανθεκτικότητα σημαντική παράμετρο της επιχειρησιακής και στρατηγικής διαχείρισης του κλάδου. Συνεπώς, η ανάπτυξη αποτελεσματικών μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή αποτελεί πλέον βασική προϋπόθεση για τη βιώσιμη λειτουργία και τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της ελληνικής εξορυκτικής βιομηχανίας.

Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί σημαντική πρόκληση για την εξορυκτική βιομηχανία, καθώς η αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων, η άνοδος της θερμοκρασίας και η μείωση της διαθεσιμότητας υδατικών πόρων μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη λειτουργία και τη βιωσιμότητα του κλάδου. Οι επιπτώσεις αφορούν τις υποδομές και την παραγωγική δραστηριότητα, την υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων, καθώς και τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα των υδατικών πόρων. Παράλληλα, φαινόμενα όπως οι πλημμύρες, οι κατολισθήσεις και οι καύσωνες είναι δυνατό να προκαλέσουν διακοπές στην παραγωγή, μείωση της παραγωγικότητας και αύξηση του λειτουργικού κόστους. Η ανάγκη αποκατάστασης ζημιών που έχουν προκληθεί από ακραία καιρικά φαινόμενα ή/και εφαρμογής πρόσθετων μέτρων προστασίας, δημιουργεί περαιτέρω οικονομικές επιβαρύνσεις για τις επιχειρήσεις του κλάδου. Ως εκ τούτου, η ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στον σχεδιασμό και τη λειτουργία των εξορυκτικών δραστηριοτήτων αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας του κλάδου.

Προτεινόμενες λύσεις

Ο τομέας της Εξορυκτικής Βιομηχανίας αποτελεί έναν από τους 15 τομείς προτεραιότητας που έχουν συμπεριληφθεί στην Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή (ΕΣΠΚΑ) (ΥΠΕΝ 2016). Οι ενδεικτικές δράσεις και μέτρα που προτείνονται στην ΕΣΠΚΑ για την προσαρμογή του τομέα στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι:

• προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή του νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου (π.χ. ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών και προτύπων για την καταγραφή, εκτίμηση και αξιολόγηση της κλιματικής αλλαγής στα εξορυκτικά έργα),
• προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή του στρατηγικού και επιχειρησιακού σχεδιασμού (π.χ. σύνδεση με την εθνική πολιτική για την αξιοποίηση των ΟΠΥ),
• εκπόνηση μελετών για εξειδίκευση των επιμέρους μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (π.χ. εκτίμηση των φυσικών και οικονομικών επιπτώσεων για την εξορυκτική δραστηριότητα σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, αναλύσεις εκτίμησης κινδύνων),
• εφαρμογή μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (π.χ. προετοιμασία σχεδίων για την αντιμετώπιση των πιέσεων της κλιματικής αλλαγής σε κρίσιμες «εισροές», σχέδια συνδιαχείρισης κρίσιμων πόρων με την τοπική κοινωνία, χρήση εναλλακτικών πόρων ή ΑΠΕ για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών, δημιουργία διευρυμένου portfolio ΟΠΥ για την αντιμετώπιση της πτώσης της ζήτησης, θωράκιση/ενίσχυση των εξορυκτικών υποδομών και έργων κατά τη διάρκεια της εκμετάλλευσης και μετά το πέρας αυτής, βελτίωση ετοιμότητας με ανάπτυξη σχεδίων δράσης για την αντιμετώπιση κινδύνων, καθορισμός μέτρων προσαρμογής και ολοκληρωμένης διαχείρισης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στο στρατηγικό προγραμματισμό των επιχειρήσεων),
• βελτίωση και πρόσκτηση καινοτόμου γνώσης για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτή (π.χ. προετοιμασία κλιματικών μοντέλων/ μοντέλων «υποβάθρου» για την εκτίμηση των επιπτώσεων στην εξορυκτική βιομηχανία, επένδυση σε έρευνα και ανάπτυξη λύσεων που σχετίζονται με ανανεώσιμες και εναλλακτικές πηγές ενέργειας),
• ενημέρωση και επιμόρφωση των επαγγελματικών ομάδων που δραστηριοποιούνται στον τομέα (π.χ. ενίσχυση της πληροφόρησης του κλάδου για την κλιματική αλλαγή),
• ενημέρωση και ευαισθητοποίηση πολιτών (π.χ. υποχρεωτική πληροφόρηση κοινού σε σχέση με τις αλληλεπιδράσεις των έργων και της κλιματικής αλλαγής τουλάχιστον για κρίσιμες παραμέτρους όπως οι υδατικοί πόροι, εθελοντικές δεσμεύσεις για λήψη μέτρων προσαρμογής).